Prof. Dr. Meryem Beklioğlu / ODTÜ
Fotoğraflar: © Serkan Yılmaz
Tatlı su, tüm insan toplumlarının kurulmasında ve karadaki doğal hayatın varolması ve devamlılığında büyük rol
oynar, çünkü su, tüm canlı organizmaların temel öğesi ve her türlü yaşamsal döngülerin meydana geldiği ortamdır. İnsanlık tarihi boyunca bütün büyük uygarlıklar (Mısır, Asurlar, Sümerler), genellikle büyük göller ya da büyük nehirlerin taşkın yatakları gibi güvenilir bir tatlı su kaynağının yakınında kurulmak zorunda kalmış, bu son derece verimli sistemlerin sunduğu diğer hizmet ve ürünlerden de böylelikle yararlanabilmişlerdir. Bu durum günümüzde bile değişmemiştir, dünyanın önemli çok sayıda şehir nehir ve göl kenarındadır (Paris, Londra vb.)
Dünyanın tatlı su alanlarının çoğu sığ ve su bitkilerinin baskın olduğu (litoral toplulukların) ve derin sulara göre, birim su yüzeyi başına daha üretken olan ve göllerden oluşur. Bitkilerin baskın olduğu bu sığ sulara topluca sulakalan adı verilir ve bataklık ormanlarından tundralarda eriyen kar ve buzların oluşturduğu küçük göllere, akarsuların son derece değerli olan taşkın yataklarına ve bu yataklarda oluşan bataklık ve göllere kadar geniş bir alanı içine alır. Su bitkilerinin sağladığı habitat zenginliği, diğer organizmaların da yaşamaları için elverişli ortamların sağladığı için biyoçeşitlilik çok yüksektir. Tatlı su sulakalanaları dünyada var olan türlerin % 40’na ev sahipliği yapmaktadır. Sulakalanlar barındırdıkları endemik (sadece söz konusu ekosistemde bulunan türler) tür sayılarıyla çok önemlidirler. Örneğin Tanganyika Gölü (Afrika) barındırdığı 1470 hayavan türünün 632 tanesi endemiktir ve yine Amozon nehir sisteminde 1800 endemik tür yaşamaktadır. Sulakalanların biyoçeşitliliği besin kaynağı olarak da çok önemlidir. Örneğin pirinç yaygın bir sulakalan bitkisidir ve dünya nüfusunun yarısının vazgeçilemez besinidir ve yine sulaklanalrda yaşayan balık dünyada 1 milyar insanın protein ihtiyacını karşılar.
Costanza ve arka. (1997) tarafından sulakalanların sağladığı işlev (sel baskını kontrolü, iklimi yumuşatması, su döngüsünü sağlaması vb.) ve değerler (balıklıçılık, saz, turba) için çıkarılan bütçenin değerinin, orman ve çayır-meralar da dahil olmak üzere, karasal ekosistemlerin değerinden daha fazla olduğu ve yıllık trilyonlarca dolara ulaştığı sonucuna varılmıştır. Dünyanın doğal ekosistemlerinin toplam değeri, yıllık otuz trilyon ABD dolarının üzerinde bir miktara, başka bir deyişle, tüm dünya ekonomilerinin toplam GSMH’lerinin üç katına denk gelmektedir. Bu miktarda, tatlı su sulakalanlarının payı %10’a, bütün sulakalanların payı ise %25’in üzerine erişmektedir. Rakamlar sulakalanların ekonomik değerini açıkça göstermektedir, Belkide rakamlar en daha iyi bir gösterge sulaklanlarla günümüzde bile hala doğrudan sulakalanlarda uyum içinde içiçe yaşayan toplumlardır (örg Güney Irak’ta yaşayan Sulakalan Arapları (the Marsh Arabs) ve güney Sudan’da yaşayan Nuerler ). Sulakalanların sağladığı işlev ve değerlerine bağlı ekonomik önemi ve insan kültürü ile içiçe yapısına ragmen özellikle endüstrü devrimi sonucu oluşan sanayi topluml
arı dünyanın sulakalanlarının yarısından fazlası kişisel çıkarlar ve kâr arayışları yolunda hasar görmüş ya da kurutulmuştur. Toplumların buna izin vermeye devam etmesi anlamsızdır. Özellikle içinde yaşadığımız zaman diliminde insanlığı ve kurduğu medeniyeti derinden etkileyecek olan küresel ısınma ve etkilerin düşünüldüğünde sulakalanlar su dönğüsünün korunmasında ve atmosfere gaz sera gazı salınımı kontrolünde vazgeçilmez bir öğedir. Başka orta Anadolu olmak üzere yarı-kurak Akdeniz iklim kuşağında yer olan ülkemizde hayatın devamlılığında su özellikle artan kuraklık koşullarında çok kritikdir ve git gide artacaktır. Fakat sulakalanlar değiştirilmesi gereken çorak araziler değil, korunması gereken çok zengin ekosistemler olarak akılcı bir şekilde kullanılması gereken değerli varlıklardır.
Prof. Dr. Meryem Beklioğlu
ODTÜ / Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü
